Artikel in Biblio-zine over promotieonderzoek Cedric Stalpers

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) constateerde in 2004 een halvering in het lezen gedurende de afgelopen 25 jaar. Ook de media slaan regelmatig alarm over ontlezing, met name onder jongeren. Toch is Cedric Stalpers niet pessimistisch. Hij is vorig jaar aan de Universiteit Utrecht gepromoveerd op de vraag of het opzeggen van het bibliotheeklidmaatschap door tieners te maken heeft met leesgedrag en leesplezier. “Als ik berichten over ontlezing hoor, denk ik: er is werk aan de winkel!”

Stalpers constateerde dat het ledenverloop vooral groot is onder tieners (13-17-jarigen). Bovendien bleken de meeste afhakers nauwelijks fictie te lenen. “Vier factoren verklaren waarom sommige tieners veel fictie lezen en anderen weinig.” Ten eerste de persoonlijkheid: kinderen die fantasievol en reflectief van aard zijn, lezen vaak veel fictie. Een tweede factor is de opvoeding: wie vaak voorgelezen wordt en gestimuleerd wordt om zelf te lezen, leest beter, vaker en vindt het leuker. Ten derde speelt vaardigheid een rol: vooral zwakke lezers zeggen het lezen vaarwel. Tot slot is de kennis van het boekenaanbod van belang. Veel tieners zijn de kinderboeken ontgroeid maar nog te jong voor volwassenenromans. Stalpers: ”Bibliotheken die tienerromans op een prominente plaats neerzetten en hun boeken niet op alfabet, maar op genre zetten, zien hun uitleencijfers omhoogschieten.”

Op basis van onderzoek onder 400 scholieren concludeerde Stalpers dat 44 procent lezen leuk vindt, 28 procent er neutraal tegenover staat en nog eens 28 procent lezen echt saai vindt. ”Het is dus beslist niet zo dat de jeugd massaal een hekel heeft aan lezen.” Toch valt de trend van ontlezing volgens Stalpers “niet volledig te ontkennen”. Zo loopt het aantal bibliotheekuitleningen onder jongeren terug. De ontlezing gaat volgens Stalpers het snelst bij informatie omdat daarvoor ook niet-papieren bronnen als internet beschikbaar zijn. “We weten echter niet zeker of dé tiener steeds minder leest. Volgens het SCP valt onder lezen alleen het lezen van papieren bronnen in de vrije tijd. Het surfen op internet valt hierbuiten. We weten niet of de terugloop in het lezen van papieren bronnen wordt gecompenseerd door het lezen voor studie of werk.”

Nulleners

Stalpers waarschuwt voor teveel pessimisme. “Sommige bibliotheken zeggen: ‘Het is niks en het wordt ook niks met jongeren. Het is een verloren doelgroep.’ Maar negentig procent van de schoolgaande tieners is nog steeds lid van de bibliotheek en komt er regelmatig. Met pessimisme loop je weg voor je verantwoordelijkheid. Als ik berichten over ontlezing hoor, denk ik: er ligt een taak voor de bibliotheek, er is werk aan de winkel!”

Om jongeren blijvend te interesseren moeten bibliotheken meeveranderen, vindt Stalpers. “Een goede manier is de doorlopende leeslijn, waarbij bibliotheken en scholen intensief samenwerken. Met het basisonderwijs verloopt de samenwerking meestal goed, maar met het voortgezet onderwijs gaat het moeizamer. Het is lastig om daar contactpersonen te vinden en die blijvend te enthousiasmeren.”  Juist de inbreng van het voortgezet onderwijs is cruciaal, zegt Stalpers. “Ik vergelijk het lezen wel eens met een plant. In de vroeg- en voorschoolse periode plant je het zaadje. Op de basisschool laat je het groeien. Tijdens het voortgezet onderwijs is er een grote kans op verdroging dus moet je de plant flink water geven.”

Stalpers noemt meer methodes, zoals een boekenproeverij. “Wie wil weten welke wijn hij lekker vindt, neemt nipjes van verschillende soorten. Zo kun je scholieren ook fragmenten van allerlei boeken aanbieden op basis waarvan ze een keuze kunnen maken. Zo voorkom je teleurstellingen.” Een laatste tip: het verloop is vooral groot onder zogenaamde nulleners. “Als je die regelmatig een mailing stuurt met een voucher waarmee ze gratis een film of cd kunnen lenen, is de kans veel groter dat je ze vasthoudt. We hebben kortom, analoog aan Doornroosje, meer prinsen nodig om slapende leden wakker te kussen.”

Tekst: Michiel van Zanten